Noktalama İşaretleri Konu Anlatımı
Duygu ve düşüncelerimizi daha açık ifade etmek, okumayı ve anlamayı kolaylaştırmak amacıyla kullandığımız işaretlere noktalama işaretleri denir. Türkçemizde kullandığımız noktalama işaretleri ve noktalama işaretlerinin işlevleriyle kullanım alanları şu şekildedir:
1. Nokta (.)
Cümlenin sonuna konur.
- Bu sabah çok erken uyandım.
- Türk Dil Kurumu, 1932 yılında kurulmuştur.
Bazı kısaltmaların sonuna konur.
- Cad. (cadde)
- Alb. (albay)
- İng. (İngilizce)
- Prof. (profesör)
- Dr. (doktor)
- sf. (sıfat)
Sayılardan sonra, sıra bildirmek için “-ıncı, -inci” ekinin yerine konur.
- Dayımlar bu apartmanın 10. katında oturuyor.
- Bağdat, IV. Murat zamanında fethedildi.
- Törene 5, 6, 7 ve 8. sınıflar katıldı.
Bir yazının maddelerini gösteren rakam veya harflerden sonra konur.
- 1. I. A. a.
Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur.
- Ablam 18.08.1988 tarihinde doğmuş.
- Atatürk 10 Kasım 1938’de vefat etti. (doğru)
- Atatürk 10.Kasım.1938’de vefat etti. (yanlış)
Saat ve dakika gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur.
- Toplantı yarın 13.30’da başlayacakmış.
- Sınav pazar günü 09.15’te yapılacak
Bibliyografik künyelerin sonuna konur.
- Cahit Sıtkı TARANCI, Otuz Beş Yaş, Can Yayınları, İstanbul, 1995.
Dört ve dörtten çok rakamlı sayılar sondan sayılmak üzere üçlü gruplara ayrılarak yazılır ve araya nokta konur.
- 745.450, 14.365, 9.400
Matematikte çarpma işareti yerine kullanılır.
- 9.3 =27
2. Virgül (,)
Birbiri ardınca sıralanan eş görevli kelime ve kelime gruplarının arasına konur.
- İki katlı, bahçeli, mavi boyalı bir evleri vardı. cümlesinde virgül, sıfatların arasında kullanılmıştır.
- Herkes fırtınadan, kardan, soğuktan korkar mı? cümlesinde virgül, dolaylı tümleçlerin arasında kullanılmıştır.
Sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur.
- İyilik et komşuna, iyilik gelsin başına.
- Boyalarla oynamış, boyaları yüzüne gözüne bulaştırmıştı.
Uzun cümlelerde yüklemden uzak düşmüş olan ögeleri belirtmek için konur.
Cümle içinde ara sözleri ve ara cümleleri ayırmak için kullanılır.
- Hiç kimse onun, Tamer’in, suçlu olduğuna inanmıyordu. cümlesine altı çizili bölüm ara sözdür. Bu ara sözün başında ve sonunda virgül kullanılmıştır.
Tırnak içinde olmayan aktarma cümlelerinden sonra konur.
- Çadırları şu düzlüğe kuralım, dedi.
Konuşma çizgisinden önce konur.
- Ahmet Usta çırağına,
– Evladım 13-14 anahtarı ver, dedi.
Kendisinden sonraki cümleye bağlı olarak ret, kabul ve teşvik bildiren “hayır, yok, evet, peki, pekâlâ, tamam, olur, hayhay, başüstüne, öyle, haydi, elbette…” gibi kelimelerden sonra konur.
- Olur, bu yıl tarlaya çavdar ekelim.
- Evet, ikimiz de geliyoruz sinemaya.
Bir kelimenin kendisinden sonra gelen kelime veya kelime gruplarıyla yapı ve anlam bakımından bağlantısı olmadığını göstermek ve anlam karışıklığını önlemek için kullanılır.
- Genç doktorun odasını sordu.
cümlesinde anlam belirsizliği vardır. Çünkü bu cümlede “Doktor mu genç?”yoksa “Genç biri doktorun odasını mı soruyor?” belli değildir. İşte bu belirsizliği gidermek için genç sözcüğünden sonra virgül kullanılır: - Genç, doktorun odasını sordu.
Hitap için kullanılan kelimelerden sonra konur.
- Çocuklar, müzeye girerken sırayı bozmayalım.
Bibliyografik künyelerde yazar, eser, basımevi vb. maddelerden sonra konur.
- Cahit Sıtkı TARANCI, Otuz Beş Yaş, Can Yayınları, İstanbul, 1995.
- Dört veya beşinci atışında oku hedefe isabet ettirdi.
- Hem gider hem ağlar.
- Ya kirayı öde ya da dükkânı hemen boşalt.
- Zaman ağır ağır ilerliyordu. (doğru)
- Zaman ağır, ağır ilerliyordu. (yanlış)
- Sıkı giyinmezsen dışarı çıkmana izin vermem.
- Sen razı olmasan da oraya ben de geleceğim.
- Süleyman, yanımızdan koşarak geçti.
- Selam verip odasına geçti.
3. Noktalı Virgül (;)
Cümle içinde virgüllerle ayrılmış tür veya takımları birbirinden ayırmak için konur.
Ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri birbirinden ayırmak için konur.
- At ölür, meydan kalır; yiğit ölür, şan kalır.
Cümleleri birbirine bağlayan “ama, fakat, lâkin, çünkü” gibi bağlaçlardan önce konabilir.
- Konuşuyorum; çünkü gerçekleri siz de bilmelisiniz.
4. İki Nokta (:)
Kendisinden sonra örnek verilecek cümlenin sonuna konur.
- En çok sevdiğim meyvelerden bazıları şunlardır: muz, elma, portakal…
Kendisinden sonra açıklama yapılacak cümlenin sonuna konur.
- Aklın ve bilimin üç büyük düşmanı vardır: fenalık, cahillik ve tembellik.
Edebî eserlerdeki karşılıklı konuşmalarda, konuşan kişinin adından sonra konur.
- Hacivat: Hoş geldin sevgili Karagöz’üm!
- Karagöz: Hoş bulduk kel kafalı kara üzüm!
Doğrudan yapılan aktarmalarda, aktarılan söz ya da yazıdan önce konur.
- Yunus şöyle dedi: “Büyüyünce pilot olacağım.”
Bu cümlede başkasından aktarılan bir söz vardır. Bu yüzden aktarılan sözden önce iki nokta kullanılmıştır.
Genel Ağ (internet) adreslerinde kullanılır.
Matematikte bölme işareti olarak kullanılır.
- 49:7 = 7
5. Üç Nokta (…)
Tamamlanmamış cümlelerin sonuna konur.
- Tepeyi aşınca karşımızda kıpkırmızı gelincik tarlaları…
Kaba sayıldığı için veya bir başka nedenle açıklanmak istenmeyen kelime ve bölümlerin yerine konur.
- Bu sırrı sadece E… biliyor.
- Kılavuzu karga olanın burnu b…tan kurtulmaz.
Alıntılarda başta, ortada ve sonda alınmayan kelime veya bölümlerin yerine konur.
- …
Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım.
Hangi çılgın bana zincir vuracakmış? Şaşarım! - …
Ulusun, korkma! Nasıl böyle bir imanı boğar,
“Medeniyet!” dediğin tek dişi kalmış canavar? - …
Sözün bir yerde kesilerek geri kalan bölümün okuyucunun hayal dünyasına bırakıldığını göstermek veya ifadeye güç katmak için konur.
- Sana uğurlar olsun… Ayrılıyor yolumuz!
Karşılıklı konuşmalarda, yeterli olmayan, eksik bırakılan cevaplarda kullanılır.
- — Kimsin?
- — Ali.
- — Hangi Ali?—
- …
- — Sen misin, Ali usta?
- — Benim!
Ünlem ve seslenmelerde anlatımı pekiştirmek için konur.
- Annesi onu bir bakışta tanıdı:
— Osman…
- Nasıl da akşam oldu?…
6. Soru İşareti (?)
Soru bildiren cümle veya sözlerin sonuna konur.
- Affedersiniz, Üsküdar’a nasıl gidebilirim?
- Söylediklerimi anladınız mı?
Soru bildiren ancak soru eki veya sözü içermeyen cümlelerin sonuna konur.
- Gümrükteki memur başını kaldırdı:
— Adınız?
Bilinmeyen, kesin olmayan veya şüpheyle karşılanan yer, tarih vb. durumlar için kullanılır.
- Yunus Emre (Doğum yeri: ?) → (bilinmeyen)
- 1496 (?) yılında doğan Fuzuli… → (kesin olmayan)
- Dün akşam 5 saat (?) ders çalışmış. → (şüpheyle karşılanan)
- Yemeği mutfakta mı yiyelim, balkonda mı?
- Hava karardı mı eve gideriz.
7. Ünlem İşareti (!)
Sevinç, kıvanç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna konur.
- Su ne kadar da soğuk!
- Ne mutlu sizin gibilere!
Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra konur.
- Dikkat et! Üzerine çamur sıçramasın.
- Ey Türk gençliği!
- Eyvah! Yine geç kaldım.
Eyvah, yine geç kaldım!
- Kendi hâlinde biriymiş (!) kimsenin işine burnunu sokmazmış (!)
8. Tırnak İşareti (” “)
Başka bir kimseden veya yazıdan olduğu gibi aktarılan sözler tırnak içine alınır.
- Peyami Safa: “Kendimize uygun eserler okuruz.“ der.
- Andre Gide: “Yazmaya başlayınca en zor şey samimi olmaktır.“ diyor.
Özel olarak belirtilmek istenen sözler tırnak içine alınır.
- En yakınımız bile olsa “kaldırım“a “tretuvar“ diyene kızsak, “yer ayırtmak“ yerine “rezerve etme“yi kullananları affetmesek…
Cümle içerisinde kitapların ve yazıların adları ve başlıkları tırnak içine alınır.
- Bu sıralar Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın “Dört Kanatlı Kuş“ adlı şiir kitabım okuyorum.
- Necip Fazıl’ın “Çile“sini okudunuz mu?
9. Kesme İşareti (‘)
Özel isimlere getirilen iyelik, durum ve bildirme ekleri kesme işaretiyle ayrılır.
- Elif Şafak‘ta, Cüneyt Arkın‘a → (Kişi adları, soyadları ve takma adlar)
- Dünya‘nın, Mars‘a → (Gök bilimiyle ilgili adlar)
- Çırağan Sarayı‘nın, Çanakkale Şehitleri Anıtı‘na → (Saray, köşk, han, kale, köprü, anıt vb. adları)
- Kaplumbağa Terbiyecisi‘nde, Kaşağı‘yı → (Kitap, dergi, gazete ve sanat eseri adları)
- Karabaş‘a, Minnoş‘u → (Hayvanlara verilen özel adlar)
- Cumhuriyet Dönemi‘nde, Orta Çağ‘ın → (Akım, çağ ve dönem adları)
- Türklük, Ahmetler, Hristiyanlıktan, Avrupalılaşmak, Aydınlı, Atatürkçülüğün…
- Türk Tarih Kurumuna, Et Balık Kurumunda
Kişi adlarından sonra gelen saygı sözlerine getirilen ekleri ayırmak için konur.
- Fatma Hanım‘a, îdris Bey‘i
Kısaltmalara getirilen ekleri ayırmak için konur.
- ABD‘de kasırga, hayatı felce uğrattı.
- Bu film, TV‘de ilk kez yayınlanıyor.
- vb.leri, Alm.yı, cm²e (santimetre kareye)
Sayılara getirilen ekleri ayırmak için konur.
- Üniversiteden 1993‘te mezun olmuş.
- İsterseniz 8‘inci kata çıkalım.
Şiirde veya konuşma sırasında seslerin ölçü ve söyleyiş gereği düştüğünü göstermek için kesme işareti kullanılır.
- Güzelliğin on par‘etmez
Bu bendeki aşk olmasa (Âşık Veysel)
- N‘oldu da geri döndünüz?
Bir ek veya harften sonra gelen ekleri ayırmak için konur.
- a‘dan z‘ye kadar, -lık‘la türetilmiş sözcükler
- Yunus Emre‘nin (1240?-1320), Yakup Kadri‘nin (Karaosmanoğlu)
10. Yay Ayraç (Parantez) ( )
Cümlenin yapısıyla doğrudan doğruya ilgisi olmayan açıklamalar için kullanılır.
- Bu beldenin ormanlarını (Aslında orman demeye de bin şahit gerek.) yok olmaktan kurtarmalıyız.
Tiyatro eserlerinde ve senaryolarda konuşanın hareketlerini, durumunu açıklamak ve göstermek için kullanılır.
- Yaşlı kadın (Ağır adımlarla yaklaştı.) — Evladım, bana yardım eder misin?
Alıntıların aktarıldığı eseri veya yazarı göstermek için kullanılır.
- Ne hasta bekler sabahı
Ne taze ölüyü mezar
Ne de şeytan bir günahı
Seni beklediğim kadar
(Necip Fazıl KISAKÜREK)
Yabancı sözcüklerin okunuşu yay ayraç içerisinde gösterilir.
- Shakespeare (Şekspir) tiyatro yazarıdır.
Cümle içerisinde bir sözcüğün eş anlamlısı verildiğinde kullanılır.
- Şairler teşbih (benzetme) sanatına çok başvurur.
- Cahit Sıtkı Tarancı’nın (1910 – 1954) bazı şiirlerini ezbere biliyorum..
Bir söze alay, kinaye veya küçümseme anlamı kazandırmak için kullanılan ünlem işareti yay ayraç içine alınır.
- Adam, çok zeki (!) olduğunu söylüyor..
Bir bilginin şüpheyle karşılandığını veya kesin olmadığını göstermek için kullanılan soru işareti yay ayraç içine alınır.
- 1496 (?) yılında doğan Fuzuli…
11. Kısa Çizgi (-)
Satıra sığmayan sözcükler bölünürken satır sonuna konur.
- Soğuktan mı titriyordum, yoksa heyecandan, üzüntüden mi bilmem. Havuzun suyu bulanık. Kanepe–
lerde kimseler yok.
Ara sözleri ve ara cümleleri ayırmak için kullanılır.
- Vatanını –Türkiye’yi– çok özlemişti.
Dil bilgisinde kökleri ve ekleri ayırmak için konur.
- mor–ar–t–acak–lar–mış
- yol–cu–lar
Fiil kök ve gövdelerini göstermek için kullanılır.
- oyna–, ağlat–, bekle–
Eklerin başına konur.
- Bu cümlede –de eki farklı bir işlevde kullanılmış.
Heceleri göstermek için kullanılır.
- du–var–da–ki
- ak–şam–le–yin
Kelimeler veya sayılar arasında “-den…-a, ve, ile, ila, arasında” anlamlarını vermek için kullanılır.
- 2022–2023 eğitim–öğretim yılı,
- Fenerbahçe–Galatasaray karşılaşması
- Türkçe–Fransızca Sözlük
- On on beş dakika önce üç beş kişi buraya geldi.
Sıfırdan küçük değerleri göstermek için kullanılır.
- –2 °C
Matematikte çıkarma işareti olarak kullanılır.
- 50–20=30
12. Uzun Çizgi (—)
Yazıda satır başına alınan konuşmaları göstermek için kullanılır. Buna konuşma çizgisi de denir.
- Beyza sordu:
— Herkes ekmek parası için çalışıyor da fırıncılar niçin çalışıyor?
- Sıtkı Bey — Kaleyi kurtarmak için daha güzel bir çare var. Gerçekten ölecek adam ister.
- İslam Bey — Ben daha ölmedim. (Namık Kemal)
- Sitem dolu bir ses tonuyla seslendi: “Niçin bizimle gelmedin?”
13. Eğik Çizgi (/)
Yan yana yazılması gereken durumlarda mısraların arasına konur.
- Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak / Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak / O benim milletimin yıldızıdır, parlayacak / O benimdir, o benim milletimindir ancak. (Mehmet Akif Ersoy)
Adres yazarken apartman numarası ile daire numarası arasına ve semt ile şehir arasına konur.
- Topçam Sokağı No.: 32 / 4 Zafer/ Tokat
Tarihlerin yazılışında gün, ay ve yılı gösteren sayıları birbirinden ayırmak için konur.
- 13/12/2013, 29/10/2023
Dil bilgisinde eklerin farklı biçimlerini göstermek için kullanılır.
- -dık/-dik, -maz/-mez
Genel Ağ (internet) adreslerinde kullanılır.
- https://turkcehocasi.com/forum/
Matematikte bölme işareti olarak kullanılır.
- 100/5 = 20
Yorumlar (2)
Can Uslu
Siteye bayıldımmm. Türkçe Dersi konularını artık sitenizden takip etmeye karar verdim 🙂
Fatma Aslı
Üç noktanın kullanımı hakkında aklımda olan bir sorunun tam karşılığına denk geldim çok mutlu oldum, teşekkür ederim